Không phải chứ cố gắng là thành công: Xuất thân được xem là yếu tố quyết định cơ hội thành công tại Trung Quốc

 Gần nửa thế kỷ kể từ khi Trung Quốc mở cửa nền kinh tế với định hướng cho phép một bộ phận dân cư làm giàu trước, nhiều cá nhân đã nhanh chóng tích lũy khối tài sản khổng lồ. Đến cuối năm 2025, quốc gia này ghi nhận khoảng 470 tỷ phú với tổng tài sản lên tới 1.800 tỷ USD, trong đó phần lớn là những người đi lên từ hai bàn tay trắng.

Tuy nhiên, xu hướng đáng chú ý là tài sản ngày càng tập trung vào nhóm lớn tuổi. Hơn một nửa số người sở hữu trên 700 triệu USD đã bước qua tuổi 60, kéo theo nhu cầu chuyển giao tài sản ngày càng cấp thiết và cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp.

Tranh chấp tài sản thừa kế

Theo ông Chen Kai từ Trung tâm Đăng ký Di chúc Trung Quốc, ngày càng nhiều người bắt đầu quan tâm đến việc bảo vệ tài sản cho thế hệ sau. Tuy vậy, việc lập di chúc vẫn chưa phổ biến trong xã hội hiện đại.

Một nghiên cứu từ Đại học Thanh Hoa cho thấy trong số 67 doanh nhân hoặc cổ đông kiểm soát của các công ty niêm yết qua đời từ năm 2003 đến 2024, chỉ có 6 người để lại di chúc. Hệ quả là số vụ tranh chấp thừa kế gia tăng mạnh, đặc biệt trong bối cảnh cấu trúc gia đình ngày càng phức tạp với ly hôn, con ngoài giá thú hoặc người thừa kế sống ở nước ngoài.

Một ví dụ gây chú ý là trường hợp của Tông Khánh Hậu, nhà sáng lập Wahaha. Sau khi ông qua đời năm 2024, dù con gái được xem là người thừa kế chính, vẫn có thêm ba cá nhân xuất hiện nhận là con và yêu cầu chia phần trong khối tài sản hơn 2 tỷ USD, khiến vụ việc kéo dài và thu hút sự quan tâm lớn của dư luận.

Không chỉ giới siêu giàu, tầng lớp trung lưu khoảng 500 triệu người cũng đối mặt với bài toán tương tự khi phần lớn tài sản nằm ở bất động sản. Tỷ lệ sở hữu nhà tại đô thị đã tăng vọt trong nhiều thập kỷ, khiến việc phân chia tài sản trở nên phức tạp hơn trong trường hợp không có di chúc rõ ràng.

Đánh thuế người giàu

Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế chậm lại, nhiều nghiên cứu cho thấy tài sản thừa kế đang tăng nhanh hơn thu nhập từ lao động, làm dấy lên nguy cơ hình thành tầng lớp “quý tộc thừa kế”.

Tại Nhật Bản, thuế thừa kế thuộc nhóm cao nhất thế giới, dao động từ 10 đến 55%. Ngoài ra, thuế tài sản hàng năm và thuế lãi vốn cũng được áp dụng ở mức cao, buộc các gia đình phải phân bổ tài sản từ sớm thay vì tích lũy qua nhiều thế hệ.

Trong khi đó, Mỹ cũng áp dụng các loại thuế tương tự nhưng với nhiều ngoại lệ, cho phép giới tài phiệt duy trì tài sản thông qua các quỹ và cấu trúc doanh nghiệp.

Ngược lại, hệ thống thuế tại Trung Quốc chủ yếu dựa vào thuế thu nhập và tiêu dùng, gần như không có thuế thừa kế. Điều này khiến tài sản có thể được chuyển giao gần như nguyên vẹn giữa các thế hệ, góp phần làm gia tăng tốc độ tích lũy tài sản.

“Quý tộc thừa kế” và những hệ lụy xã hội

Một hệ quả rõ rệt là xu hướng hôn nhân “môn đăng hộ đối” trong giới giàu, khi các gia đình tìm cách liên kết để củng cố tài sản và mạng lưới quan hệ. Điều này góp phần hình thành một tầng lớp tài phiệt khép kín, với mức độ tập trung tài sản ngày càng cao.

Song song đó, nhận thức xã hội cũng thay đổi. Niềm tin rằng nỗ lực cá nhân sẽ dẫn đến thành công đang suy giảm, đặc biệt trong giới trẻ. Tỷ lệ thất nghiệp ở nhóm thanh niên không đi học vẫn ở mức cao, trong khi các cơ hội việc làm ổn định ngày càng cạnh tranh.

Những hiện tượng như “nằm thẳng” phản ánh tâm lý buông bỏ khi nhiều người trẻ cho rằng nỗ lực không còn mang lại kết quả tương xứng.

Chính quyền Trung Quốc đã nhiều lần nhấn mạnh mục tiêu “thịnh vượng chung”, với Tập Cận Bình cảnh báo về nguy cơ gia tăng khoảng cách giàu nghèo. Tuy vậy, ưu tiên tăng trưởng kinh tế vẫn được đặt lên hàng đầu, khiến các cải cách như thuế thừa kế tiếp tục bị trì hoãn.

Theo nhận định của The Economist, nếu xu hướng này kéo dài, xã hội có thể chứng kiến sự hình thành một cấu trúc mới, nơi tầng lớp “quý tộc thừa kế” ngày càng củng cố vị thế, đồng thời làm suy giảm niềm tin của công chúng vào cơ hội và sự công bằng.

Mai Khang