 |
|
Một nhân viên nâng bức Girl with Balloon (2009) của Banksy tại nhà đấu giá Bonhams ở London vào tháng 3/2012. Ảnh: Luke MacGregor/Reuters. |
Một trong những bí ẩn kéo dài nhiều năm của thế giới nghệ thuật dường như đã dần được hé lộ khi danh tính của Banksy được cho là Robin Gunningham, một người đàn ông trung niên đến từ Bristol. Thông tin này xuất phát từ cuộc điều tra quy mô lớn của Reuters và nhanh chóng lan rộng trên toàn cầu. Dù vậy, không ít ý kiến cho rằng đây vốn đã là “bí mật ai cũng biết”, khi Mail on Sunday từng đề cập từ năm 2008. Hiện tại, tác động của việc lộ danh tính đến sản lượng sáng tác cũng như giá trị các tác phẩm vẫn là một ẩn số.
Đúng với phong cách kín tiếng, Banksy chưa đưa ra bất kỳ xác nhận hay phủ nhận nào, tiếp tục duy trì khoảng cách với công chúng. Đại diện của nghệ sĩ cũng từ chối phản hồi các yêu cầu bình luận từ CNN, càng làm gia tăng sức tò mò xung quanh nhân vật này.
Sức hút của nghệ sĩ ẩn danh
Banksy, một trong những tên tuổi bí ẩn nhất của nghệ thuật đường phố đương đại, không phải là trường hợp duy nhất lựa chọn ẩn danh. Jerkface, nghệ sĩ hoạt động tại New York với phong cách biến tấu các nhân vật hoạt hình, cho rằng việc giấu danh tính từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống sáng tạo.
Trong chia sẻ qua email với CNN, anh nhận định nghệ thuật thị giác là một trong số ít lĩnh vực cho phép người nghệ sĩ thể hiện quan điểm mà không cần xuất hiện trước công chúng. Nếu như diễn viên hay nhạc sĩ khó có thể che giấu diện mạo, thì trong văn học, việc sử dụng bút danh đã tồn tại qua nhiều thế kỷ như một lựa chọn quen thuộc để tách biệt giữa cá nhân và tác phẩm.
 |
|
Một bức tranh tường của Jerkface tại New York (Mỹ). Ảnh: Jerkface. |
Theo Jerkface, sức hấp dẫn của những nghệ sĩ ẩn danh nằm ở chính hình tượng được xây dựng một cách có chủ đích. Khi danh tính thật bị hé lộ, lớp màn bí ẩn vốn tạo nên sự tò mò và gắn kết với công chúng có thể dần phai nhạt.
“Công chúng không thực sự muốn biết ai đứng sau chiếc mặt nạ. Khi điều đó được làm rõ, sự bí ẩn cũng không còn”, anh chia sẻ, ví von đây như việc xác nhận một điều mà ai cũng ngầm hiểu nhưng không muốn gọi tên.
Quan điểm này cũng được đồng tình bởi Nico Epstein, cố vấn nghệ thuật tại Lisbon, đồng thời là người điều hành nền tảng Collector Connoisseur và giảng dạy tại Christie’s. Ông cho biết trong giới chuyên môn từ lâu đã tồn tại nhiều suy đoán xoay quanh Robin Gunningham, nhưng việc thông tin này được củng cố vẫn mang lại cảm giác tiếc nuối.
“Tôi luôn mong hình ảnh một nghệ sĩ vô danh, cùng lớp bí ẩn đi kèm, được giữ nguyên vẹn. Với nhiều người, Banksy giống như một siêu anh hùng. Họ muốn tin vào câu chuyện đó, nhưng giờ đây nó đã dần khép lại”, Epstein nhận định. Ông cũng nhấn mạnh rằng sự “trung tính” về danh tính từng là một phần sức hút, khi công chúng không biết nghệ sĩ là ai, thuộc giới tính nào hay đến từ đâu. Khi hình ảnh đó được gắn với một người đàn ông trung niên tại Bristol, sức hấp dẫn phần nào suy giảm.
Cái giá của việc bị lộ diện
Theo Epstein, việc giữ kín danh tính ban đầu không chỉ mang tính chiến lược hình ảnh mà còn xuất phát từ nhu cầu thực tế. Với một nghệ sĩ đường phố như Banksy, ẩn danh còn là cách giảm thiểu rủi ro pháp lý khi thực hiện tác phẩm trong không gian công cộng. Nghệ sĩ được cho là đã đầu tư đáng kể để bảo vệ lớp vỏ bí mật này. Tuy nhiên, khi danh tính dần bị phơi bày, phương thức hoạt động và quỹ đạo sự nghiệp có thể chịu ảnh hưởng.
Ông cho rằng câu hỏi lớn hiện nay là liệu Banksy có còn tạo ra những dự án gây tiếng vang như trước. Những tác phẩm mang tính biểu tượng tại Ukraine hay khu vực Bờ Tây có thể khó tái hiện, kéo theo nguy cơ suy giảm cả về sản lượng sáng tác lẫn giá trị thương mại. Thực tế, giá trị các tác phẩm của ông đã có dấu hiệu chững lại từ trước. Dẫu vậy, thị trường vẫn ghi nhận sức hút mạnh mẽ, điển hình như tác phẩm Love is in the Bin từng được bán với mức giá 18,5 triệu bảng, tương đương khoảng 25,4 triệu USD vào năm 2021.
 |
|
Tác phẩm Love is in the Bin từng được bán với giá 18,5 triệu bảng của Bansky. Ảnh: Sotheby's. |
Việc chuyển từ trạng thái vô danh sang được nhận diện không phải lúc nào cũng mang lại hệ quả tiêu cực. Một số nghệ sĩ như Jean-Michel Basquiat hay KAWS vẫn đạt được thành công lớn sau khi công khai danh tính, dù theo nhận định của Nico Epstein, đây là những trường hợp hiếm hoi trong thế giới nghệ thuật đương đại.
Ở chiều ngược lại, nhiều nghệ sĩ đường phố vẫn lựa chọn duy trì sự ẩn danh để bảo toàn tự do sáng tạo. Việc không lộ diện cho phép họ tiếp tục thực hiện các tác phẩm tại những không gian như tàu hỏa hay biển quảng cáo mà không bị nhận diện. Dù điều này có thể khiến họ ít được ghi nhận trong dòng chảy chính thống của lịch sử nghệ thuật, đổi lại họ giữ được sự độc lập và linh hoạt trong cách làm nghề.
Vì sao nghệ sĩ vẫn chọn giấu danh tính
Động cơ duy trì ẩn danh ở mỗi nghệ sĩ là khác nhau. Người đứng sau tài khoản Hey Reilly cho biết với các nghệ sĩ đường phố, việc giấu mặt thường nhằm giảm thiểu rủi ro pháp lý, trong khi với họ, đó là cách để bảo vệ không gian sáng tạo cá nhân.
Reilly chia sẻ rằng quyết định không lộ diện phần nào đến từ tính cách hướng nội và xu hướng tránh sự chú ý trước ống kính. Trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng đề cao việc xây dựng hình ảnh cá nhân, lựa chọn này mang lại cảm giác tự do hơn trong sáng tạo. Theo quan điểm của họ, việc từ chối tham gia vào xu hướng biến gương mặt thành một dạng thương hiệu cá nhân cũng là một hình thức phản kháng hiện đại, đồng thời giúp tác phẩm trở nên phổ quát hơn khi tách khỏi danh tính người sáng tạo.
Xu hướng ẩn danh không chỉ tồn tại trong nghệ thuật thị giác mà còn xuất hiện ở nhiều lĩnh vực sáng tạo khác. Trong âm nhạc, Sia hay bộ đôi Daft Punk từng duy trì việc che giấu diện mạo trong thời gian dài, qua đó xây dựng một hình ảnh độc đáo và khác biệt trong mắt công chúng.
 |
|
Ca sĩ Sia giấu danh tính thật của mình dưới bộ tóc giả đặc trưng suốt thời gian dài, Ảnh: Tyler Golden/NBC. |
Trong lĩnh vực văn học, việc sử dụng bút danh đã xuất hiện từ rất sớm như một cách vượt qua định kiến xã hội. Brontë sisters từng xuất bản tác phẩm dưới tên nam giới để tránh rào cản về giới, trong khi cái tên George Eliot thậm chí còn trở nên nổi tiếng hơn danh tính thật của Mary Ann Evans. Ở thời hiện đại, Elena Ferrante, tác giả của loạt tiểu thuyết Napoli mở đầu với My Brilliant Friend, đã bán ra hàng triệu bản trên toàn cầu dù danh tính thực vẫn chưa được xác nhận, bất chấp nhiều suy đoán kéo dài.
Một trường hợp gây chú ý khác là Robert Galbraith, tác giả loạt trinh thám Cormoran Strike. Khi cuốn The Cuckoo’s Calling ra mắt năm 2013, nhà xuất bản giới thiệu đây là tác phẩm của một cựu điều tra viên thuộc lực lượng cảnh sát quân sự Hoàng gia. Tuy nhiên, không lâu sau đó, The Sunday Times đã tiết lộ danh tính thật phía sau chính là J.K. Rowling. Nữ nhà văn cho biết quãng thời gian sáng tác dưới bút danh mang lại cảm giác tự do, giúp bà xuất bản tác phẩm mà không chịu áp lực từ danh tiếng hay kỳ vọng của công chúng.
Theo Friendred Peng, giảng viên cao cấp tại University of the Arts London, sự ẩn danh sở hữu một sức hút đặc biệt. Trong bối cảnh danh tính thường chi phối cách công chúng tiếp nhận tác phẩm, việc loại bỏ yếu tố này giúp người xem tập trung nhiều hơn vào ý tưởng thay vì bị ảnh hưởng bởi tiểu sử, giới tính hay danh tiếng của tác giả.
Ông cho rằng con người luôn bị hấp dẫn bởi những yếu tố mang tính huyền thoại. Tuy nhiên, khi lớp vỏ ẩn danh bị phá vỡ, tác phẩm dễ bị gắn chặt với hoàn cảnh cá nhân của người sáng tạo, từ đó làm suy giảm tính phổ quát. Chính vì vậy, ẩn danh không đơn thuần là sự thiếu vắng thông tin, mà là một lựa chọn mang tính chiến lược và chủ động trong thực hành nghệ thuật.
