Khi nghệ thuật đấu giá hóa thành một màn kịch hoàn hảo
Hãy hình dung một người mua lần đầu bước vào thế giới đấu giá nghệ thuật. Với khát vọng tạo dấu ấn, họ tự nhủ: "Chơi thật lớn hoặc đừng chơi." Phiên đấu giá diễn ra tại Sotheby's uy tín, dẫu đã chuẩn bị tâm lý, cảm giác hồi hộp khi nghĩ đến việc sở hữu một kiệt tác vẫn khó lòng nguôi ngoai.
Mọi thứ diễn ra trôi chảy cho đến khi tác phẩm đỉnh cao của buổi tối xuất hiện: "Girl With Balloon" (2006) của huyền thoại đường phố Banksy. Giá thầu leo thang chóng mặt. Khi chiếc búa gõ xuống ở mức 860.000 Bảng Anh, một điều không ai ngờ tới đã xảy ra. Bức tranh từ từ được kéo ra khỏi khung, và ngay trước mắt mọi người, một nửa tác phẩm biến thành những mảnh giấy nhỏ, chỉ còn nửa trên giữ nguyên hình dáng. Cả hội trường như bị đóng băng, ai cũng tự hỏi: "Chúng ta vừa chứng kiến điều gì?"
Cái kết của câu chuyện này thật đáng chú ý. Phiên đấu giá trở thành màn trình diễn thu hút sự chú ý toàn cầu, tác phẩm được đặt tên mới và giá trị tăng vọt không ngờ. Tuy nhiên, hãy đặt mình vào vị trí người mua lần đầu. Trải nghiệm ấy chắc chắn không dễ chịu chút nào, thậm chí gây sốc và bối rối. Theo Frieze, sự kiện vào 18/10/2018 này được xem là dấu mốc độc đáo trong lịch sử nghệ thuật.
Vụ việc sau đó được đưa ra pháp đình. Trong cuộc đối chất giữa người mua, Sotheby's và đại diện Banksy, kết quả đấu giá vẫn được giữ nguyên. Danh tiếng và vị thế của Banksy trong làng nghệ thuật đã khiến tác phẩm tăng giá ngay cả khi hình dạng ban đầu bị biến đổi. Có thể nói, người mua thực sự đã gặp vận may. Nhưng nếu tình huống tương tự lặp lại với tác phẩm khác, nghệ sĩ khác, liệu vận may ấy có còn đồng hành?
Ranh giới đạo đức: Điều gì được phép và không được phép
Nếu câu chuyện trên là về vận may, thì điều gì xảy ra khi người mua gặp bất lợi? Vào 21/10/2023, Jeremy Wilkinson trên New Zealand Herald đã công khai tố cáo nhà đấu giá Lipscombe bán những đồng xu "quý hiếm" hóa ra chỉ là hàng giả. Sau khi bị vạch trần, bên đấu giá mới công bố đầy đủ thông tin về các món đồ này. Nhưng điều đáng nói là khi người mua khởi kiện và yêu cầu hoàn lại tiền cho những đồng xu vô giá trị, tòa án đã bác đơn và buộc họ phải thanh toán đủ 6.000 USD.
Đạo đức trong việc giao dịch các món hàng giá trị lớn tại nhà đấu giá đôi khi là vùng xám khó nắm bắt và thiếu sự rõ ràng. Nhiều người cho rằng nhà đấu giá cần minh bạch ngay từ đầu để tránh bán những món đồ vô giá trị. Tuy nhiên, suy nghĩ này chưa hoàn toàn chính xác. Người mua cần hiểu một điều căn bản: đấu giá nghệ thuật về bản chất vẫn là hoạt động mua bán nhằm sinh lợi. Họ có quyền bán bất cứ thứ gì, còn quyết định mua hay không thuộc về người mua. Về mặt lý thuyết, người bán không sai.
Sự thiếu minh bạch trong vụ đồng xu giả có thể bị coi là hành vi thiếu đạo đức từ phía Lipscombe, nhưng điều này cũng đặt ra câu hỏi về kiến thức của người mua. Điều quan trọng là phải trang bị kiến thức vững vàng, giữ sự tỉnh táo, óc quan sát tinh tường và cân nhắc kỹ lưỡng trước khi tham gia đấu giá. Liệu có nên mua những món đồ một cách mù quáng chỉ vì chúng trông hấp dẫn và lời chào mời nghe quyến rũ? Thế giới này đầy những thứ bắt mắt, và các nhà đấu giá rất giỏi trong việc phóng đại giá trị để chốt giao dịch.
Từ việc bán hàng giả cho đến thao túng giá cả trong danh mục đấu giá, các nhà đấu giá hiếm khi phải gánh chịu hậu quả. Xét cho cùng, họ là những bậc thầy trong nghệ thuật bán hàng, nên quyền lợi thường nghiêng về phía họ. Và nếu ai đó nghĩ chỉ những người mua mới vào nghề mới dễ bị lợi dụng và lừa gạt, đó lại là một nhận định sai lầm khác.
Năm 2013, Forbes đưa tin về trường hợp của nữ tỷ phú Taylor Lynne Thomson, một trong những người thừa kế gia tộc đứng sau Thomson Corporation, tập đoàn truyền thông hàng đầu Canada. Gia đình cô là cái tên quen thuộc tại các buổi đấu giá, từng sở hữu một bức tranh Reuben qua Christie's. Năm 1994, cô mua một bộ bình cổ từ chính nhà đấu giá này, nhưng sau đó phát hiện những chiếc bình chỉ là bản sao. Điều này chứng minh, dù là người mới hay những tay chơi kỳ cựu, bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân trong các phiên đấu giá. Dù chuẩn bị chu đáo đến đâu, sai sót vẫn có thể ập đến bất ngờ.
